Tot slot: welke kant gaan we op?
Als je dit slotwoord leest, heb je waarschijnlijk zojuist alle drie artikelen gelezen. Misschien zijn de meeste vragen die je had wel beantwoord, maar misschien zijn er bij jou ook wel nieuwe vragen opgekomen: “Hoe gaat dit verder? Is de zojuist geschetste ontwikkeling een échte bedreiging voor de democratie?”
Het antwoord op deze vraag hangt af van de persoon aan wie je het vraagt. Anton Shekhovstov, die je wellicht nog uit de explainer kent, denkt bijvoorbeeld van niet. “Ik zie het niet zo gauw gebeuren dat de verschillende rechts-populistische krachten in Europa tegelijkertijd aan de macht komen, ook al is dat natuurlijk het beoogde doel. In sommige landen kunnen zij de liberale democratie mogelijk onder druk zetten. In Italië bijvoorbeeld, waar ze met Georgia Meloni een rechts-populistische premier hebben, zie je geen dramatische veranderingen. In principe is dit in elk land heel erg afhankelijk van de politieke context, bestaande tradities etc. Maar de meeste landen zijn ook gewoon parlementaire democratieën en radicaalrechts is niet instaat om alleen te regeren.”
De Duitse politicoloog Benjamin Höhne, eveneens expert op het gebied van radicaal-rechts, denkt hier een beetje anders over. “Het is wel degelijk een gevaar voor het liberalisme en zeker ook voor de democratie hoe wij ze nu kennen. Het zal waarschijnlijk niet gebeuren dat de democratie wordt afgeschaft, maar je ziet aan het voorbeeld van Polen hoe moeilijk het is om bepaalde dingen weer terug te draaien. In Hongarije is dat hele proces al dusdanig gevorderd dat we inderdaad over een autoritair regime spreken.”
Höhne zinspeelt met zijn verwijzing naar Polen op de manier waarop de radicaal-rechtse PiS, sinds 2024 op de oppositiebank, de rechtsstaat deels heeft ondermijnd. Een voorbeeld hiervoor is dat zij de onafhankelijkheid van de rechtsspraak hebben ingeperkt en onder partijcontrole hebben geplaatst.
Dat is in Nederland, ook na de verkiezingsoverwinning van de PVV, niet aan de orde. Wilders gaf tijdens de verkiezingscampagne aan dat hij standpunten die in strijd zijn met de grondwet “in de ijskast zou leggen”. Zijn coalitiepartners maakten tijdens de formatieronde extra tijd vrij om haarscherp vast te stellen dat er inderdaad niet aan deze toezegging wordt getornd. Dit sluit aan bij de visie van Shekovstov: “Radicaal-rechts is niet instaat om alleen te regeren.”
Maar stel radicaal-rechts kan dat wél op gegeven moment? Dan kunnen de mogelijke gevolgen hiervan desastreus zijn, blijkt uit de toelichting van Höhne. Of wij in Europa dezelfde kant opgaan als de Amerikanen met Trump, ligt dus aan het einde van de rit vooral in de handen van één groep: de kiezers.